De woningcrisis is ook een ontwerpcrisis

Stel je een jas voor die zo intelligent is ontworpen dat hij zich aan verschillende situaties kan aanpassen: wanneer je aankomt of afvalt, voor informele en formele gelegenheden, en voor zowel winter als voorjaar. In plaats van meerdere jassen heb je aan één veelzijdig kledingstuk genoeg. Woningen kunnen – en zouden – op dezelfde manier ontworpen moeten worden. Toch zijn de meeste woningen nog altijd afgestemd op één statisch type huishouden, alsof huishoudens nooit veranderen.

Rigide plattegrond

Woningen worden steeds vaker opgevat als marktproduct in plaats van als sociale infrastructuur. Plattegronden worden steeds rigider en verder gestandaardiseerd, terwijl de samenleving juist diverser en dynamischer is dan ooit. Als huishoudens veranderen, worden mensen gedwongen te verhuizen – niet omdat hun woning te klein is, maar omdat die niet langer aansluit op hun behoeften.

Met veelzijdige, aanpasbare plattegronden en slimme ruimtelijke strategieën zouden veel huishoudens langer in dezelfde woning kunnen blijven en zelfs extra woningen kunnen creëren zonder bij te bouwen. Daardoor zou de behoefte aan nieuwe woningen sterk kunnen afnemen.

De plattegrond is het krachtigste instrument om woningen te verbeteren. Star Strategies + Architecture ontwikkelde zes aanpasbaarheidsprincipes, die het bureau toepaste in het project Start-Ivry in Groot-Parijs. Deze principes helpen de behoefte aan nieuwe woningen te verminderen, zonder hogere bouwkosten of extra vloeroppervlak. Woningen kunnen zo meegroeien met veranderende huishoudens.
1 – De veelzijdige driekamerwoning
2 – De splitsbare woning
3 – De extra kamer
4 – Co-residence
5 – De Plus-typologie
6 – Compacte woningen

De veelzijdige driekamerwoning
Appartementen zijn ontworpen voor één huishouden, maar huisvesten geregeld twee huishoudens, bijvoorbeeld ouders met een volwassen kind of een oudere met een mantelzorger. Gebrek aan privacy en een slechte ruimtelijke organisatie maken samenwonen echter belastend. Een goed ontworpen driekamerwoning kan daarentegen met enkele eenvoudige ruimtelijke ingrepen comfortabel plaats bieden aan twee huishoudens: duidelijk van elkaar gescheiden, niet-aangrenzende slaapkamers met visuele privacy; één slaapkamer dicht bij de entree, voorbereid op de latere toevoeging van een kleine kitchenette; en twee compacte badkamers.

De splitsbare woning
Splitsbare woningen zijn zo ontworpen dat al bij voorbaat rekening wordt gehouden met de functionele, technische en juridische vereisten voor een toekomstige opdeling, bijvoorbeeld als de kinderen het huis uitgaan. De eigenaar behoudt een eigen deel van de woning, terwijl het niet-gebruikte gedeelte kan worden omgevormd tot een kleine zelfstandige woning voor een volwassen kind, een toekomstige mantelzorger, of om via verhuur of verkoop extra inkomsten voor de oude dag te genereren. Als woningen de afgelopen veertig jaar op deze manier waren ontworpen, zou het huidige woningtekort aanzienlijk kleiner zijn.

De extra kamer
Soms heeft een woning slechts één extra kamer nodig om te kunnen blijven beantwoorden aan de veranderende behoeften, zoals de komst van een kind of thuiswerken. Star ontwikkelde verschillende ruimtelijke mechanismen waarmee zo’n extra kamer kan worden gecreëerd.
Een daarvan is de ‘plug’: een afsluitbaar balkon dat kan worden omgevormd tot een verblijfsruimte van ongeveer 9 m². Een andere oplossing is de ‘modulaire woonkamer’, langs de gevel in plaats van in de diepte georganiseerd, met ten minste twee ramen, twee radiatoren en twee aansluitpunten voor verlichting en elektra. Daardoor kan een deel van de woonkamer worden afgescheiden tot een extra kamer.

Co-residence
Gedeeld wonen wordt vaak geassocieerd met studenten of tijdelijke huisvesting, maar kan ook een doeltreffend antwoord bieden op het groeiende aantal eenpersoonshuishoudens. Bij co-residence beschikt iedere bewoner over een eigen, ruime slaapkamer en badkamer, terwijl de keuken, woonkamer en eetruimte worden gedeeld. Een co-residence voor zes bewoners kan zowel het vloeroppervlak als het energieverbruik met 45% verminderen, en creëert daarnaast sociale netwerken.

De Plus-typologie
Woningtypologieën worden doorgaans bepaald aan de hand van het aantal slaapkamers. Soms heeft een huishouden echter extra ruimte nodig, maar is een huis met een extra kamer te groot en onbetaalbaar. Hiervoor ontwikkelde Star de Plus-ruimte: een compacte ruimte die in open verbinding staat met de woonkamer en is voorzien van een eigen raam, verwarming, verlichting en alle benodigde aansluitingen. Als een woning met één slaapkamer bijvoorbeeld 43 m² groot is en een woning met twee slaapkamers 62 m², dan meet een woning met één slaapkamer-Plus ongeveer 52 m².

Compacte woningen
Veel eenpersoonshuishoudens hebben moeite om een betaalbare woning te vinden. Een compacte woning kan een uitstekende kwaliteit van leven bieden, mits zij zorgvuldig wordt ontworpen. Hoe kleiner de woning, hoe intelligenter het ontwerp moet zijn. De vloeroppervlakte van een woning kan 25–40% kleiner zonder dat dit ten koste gaat van de kwaliteit van leven. Je zou deze woningen ook nog zo kunnen ontwerpen dat ze later kunnen worden samengevoegd.

Dalende woningbehoefte

Deze zes strategieën zouden volgens Star samen de behoefte aan nieuwe woningen met ongeveer 40% kunnen verminderen. Geen van deze strategieën vereist nieuwe technologieën, hogere bouwkosten of grotere woningen. Ze vragen simpelweg om beter ontworpen plattegronden.

Er is echter een structureel obstakel dat de toepassing van deze principes in de weg staat. In het huidige model van woningproductie wordt het woningontwerp grotendeels bepaald door projectontwikkelaars. Vaak worden architecten pas bij het proces betrokken wanneer de belangrijkste beslissingen over de plattegrond al zijn genomen, waardoor hun rol grotendeels beperkt blijft tot het ontwerpen van de gevel. Het gevolg is dat plattegronden worden geoptimaliseerd voor efficiëntie op de korte termijn, in plaats van voor aanpasbaarheid op de lange termijn.

Versterking woningcrisis

Standaardisatie en prefabricage worden steeds vaker gepresenteerd als dé oplossing voor de woningcrisis. Maar sneller meer slecht ontworpen woningen bouwen is geen duurzame oplossing. Met slecht ontworpen woningen dreigen we een hele generatie woningen vast te leggen in plattegronden die snel verouderd raken zodra huishoudens veranderen, waardoor de woningcrisis zichzelf blijft versterken.

Miljoenen slecht ontworpen woningen sneller bouwen is als miljoenen slecht passende jassen produceren: hoeveel we er ook bouwen en hoe snel we dat ook doen, ze zullen niet voldoen aan de behoeften van hun bewoners en hen uiteindelijk dwingen opnieuw een andere woning te zoeken.

Beatriz Ramo is architect, stedenbouwkundige en oprichter van Star Strategies + Architecture in Rotterdam