In de dynamiek van het debat lijken concrete voorbeelden vaak zwaarder te wegen dan systematische onderbouwing.
Regelmatig vraag ik mij af wat de betekenis is van al die goedbedoelde adviezen en waarschuwingen van deskundigen aan de politiek. In een eerdere column stelde ik die vraag al, naar aanleiding van box 3 en de vele rapporten en consultaties die daaraan voorafgingen. Diezelfde vraag dringt zich opnieuw op bij het recente Kamerdebat over de onderwijshuisvesting.
Wie het debat volgt, ziet een patroon dat inmiddels vertrouwd aandoet: deskundigen analyseren, rapporteren en nuanceren – en de politiek weegt, selecteert en besluit. Dat maakt het debat niet minder relevant, maar wel anders van karakter. Op de achtergrond van het debat ligt ook een zogeheten wetenschapstoets van het wetsvoorstel, opgesteld door prof. mr. Renée van Schoonhoven en ondergetekende, op verzoek van de Tweede Kamer. Daarin schrijven wij dat het voorstel inzet op betere planning en meer overleg, maar dat fundamentele vragen onbesproken blijven. Zo ontbreekt naar ons inzicht een duidelijke systeemkeuze over verantwoordelijkheden en geldstromen, is er geen gevalideerd totaalbeeld van de staat van de schoolgebouwen en bestaat er twijfel of de gekozen instrumenten daadwerkelijk bijdragen aan het beoogde doel: een betere afweging van kosten en kwaliteit over de levensduur van gebouwen. De toon van zo’n toets is per definitie analytisch. Niet normatief en niet politiek, maar gericht op structuur, samenhang en onderbouwing. Juist daarom is het interessant om te zien wat er in het politieke debat met zo’n analyse gebeurt.
In het debat werd de toets wel genoemd, maar niet dragend gemaakt. Niet als vertrekpunt voor een fundamentele discussie over het stelsel, maar als een van de vele elementen in een bredere afweging. Dat is op zichzelf begrijpelijk – politiek is geen seminar – maar het maakt wel zichtbaar hoe groot de afstand kan zijn tussen analyse en besluitvorming. In plaats daarvan speelden concrete voorbeelden een prominente rol. Zo schetste een woordvoerder van de VVD een school ‘waar het dak al jaren lekt en leerlingen in de kou zitten’. Vanuit GroenLinks-PvdA werd gewezen op bestuurders die aangeven dat renovatie ‘financieel niet meer rond te rekenen is’. En het CDA verwees naar werkbezoeken waar de staat van gebouwen ‘echt schrijnend’ zou zijn. Begrijpelijk, invoelbaar – en politiek effectief.
Dat wil niet zeggen dat het debat uitsluitend uit anekdotes bestaat. Rapporten, cijfers en analyses passeren wel degelijk de revue. Maar in de dynamiek van het debat lijken concrete voorbeelden vaak zwaarder te wegen dan systematische onderbouwing. En precies daar zit de spanning. Terwijl de wetenschapstoets wijst op het ontbreken van een totaaloverzicht en gevalideerde data, wordt het debat mede gevoerd aan de hand van losse waarnemingen.
Terwijl het rapport vraagt om systemische keuzes, blijft het debat dicht bij de praktijkvoorbeelden. Dat geeft het geheel iets paradoxaals. Aan de ene kant is er het streven naar een meer planmatige, integrale aanpak van onderwijshuisvesting. Aan de andere kant ontbreekt juist het soort informatie en systematiek dat daarvoor nodig is. Of, zoals in de toets wordt gesuggereerd: er ontstaat vooral meer papier en meer overleg, zonder dat daarmee vanzelf een beter overzicht of betere sturing ontstaat. Misschien is dat ook onvermijdelijk. Politiek moet nu eenmaal vereenvoudigen om te kunnen beslissen. Casuïstiek maakt abstracte problemen concreet en invoelbaar. Maar wetgeving vraagt uiteindelijk om iets anders: het vermogen om van individuele gevallen naar algemene regels te komen.
En dan komt de vraag weer terug: wat is eigenlijk de rol van al die adviezen, rapporten en wetenschappelijke commissies? Niet om de politiek te vervangen, maar om te voorkomen dat het incidentele wordt verward met het structurele. Misschien is dat wel de echte les. Niet dat deskundigheid ontbreekt, maar dat zij slechts een van de factoren is in het besluitvormingsproces. En dat de waarde van een analyse uiteindelijk niet alleen wordt bepaald door wat zij laat zien, maar ook door wat ermee wordt gedaan.
Prof. dr. T.M. Berkhout MRE MRICS is verbonden aan de Nyenrode Business Universiteit
