Het tij voor traditionele moskeeën zat mee in de jaren negentig. In 2001 opende de Rotterdamse Mevlana Moskee haar poorten. Met vrolijke kleuren gaf de architect er een eigen twist aan.
Een geboren Vlaardinger die een moskee bouwt naar Ottomaans ontwerp, inclusief twee minaretten en een met koper beklede koepel. Het kan enige verbazing wekken dat architect Bart Toorman halverwege de jaren negentig opdracht kreeg voor de Mevlana Moskee in Rotterdam-West. Turkse roots had hij niet en ervaring in deze hoek evenmin. Hoe kwam deze bijzondere klus op zijn pad?
Toorman was destijds verbonden aan Heuvelhorst Architecten in Schiedam. Daar was het lokale moskeebestuur bezig met de transformatie van een oude jeneverdistilleerderij naar een moskee. De Turkse bouwkundige Hilmi Sahin had daarvoor tekeningen gemaakt en verzocht de plaatselijke architect om enkele aanpassingen door te voeren. Het contact was gelegd. Sahin stelde Toorman daarna voor mee te werken aan een ontwerp voor een traditionelere moskee in het Zeeuwse Terneuzen. ‘Dat project is uiteindelijk niet doorgegaan, maar het was een goede vingeroefening’, aldus Toorman. ‘Vanaf dat moment zijn Sahin en ik samen opgetrokken.’
Het tij zat mee. De gemeente Rotterdam had grote plannen voor nieuwe islamitische gebedshuizen. Vier nieuwe moskeeën stonden op de agenda, twee op elke Maasoever. Intussen was de Turkse Mevlana Moskee uit zijn oude gebouw gegroeid. In 1971 gestart in een Rotterdams woonhuis, was de moskee ruim tien jaar later verhuisd naar een groot bovenhuis boven een winkelpand aan de Aelbrechtskade. De opbrengst van de verkoop van dat pand, een paar miljoen gulden, werd in de nieuwe moskee gestoken. Die zou uiteindelijk ruim ƒ 10 mln kosten.
Inspiratie opdoen in Turkije
Om inspiratie op te doen voor de nieuwe Mevlana Moskee reisde Toorman naar Izmir in westelijk Turkije. Samen met zijn gezin logeerde hij bij familie van Sahin. De architect bezocht in die regio diverse moskeeën. ‘Mijn twee zoons van toen twaalf en acht jaar waren daar ook bij. Ze hebben het er nóg over.’
Toorman was in die periode zelfs met twee moskeeën tegelijk bezig. Hij ontwierp ook de Süleymaniye-moskee in Tilburg, die twee jaar later zou worden opgeleverd dan de Mevlana Moskee. Het bestuur in Rotterdam was vrij traditioneel, volgens de architect. Dat kreeg zijn weerslag in het bouwwerk. De entree moest bijvoorbeeld zo gelegen zijn dat gelovigen bij het binnengaan hun gezicht naar Mekka wenden. ‘Daar is nog een deskundige met een speciaal kompas voor langsgekomen’, aldus Toorman. Ook met het ornament op de koepel en de twee omlopen aan de veertig meter hoge minaretten volgde hij de traditie.
Nederlandse bouwvoorschriften
Maar niet alles kon exact naar Turkse gebruiken worden gebouwd. De architect had zich te houden aan de Nederlandse bouwvoorschriften. Traditioneel bestaat de moskeekoepel uit metselwerk met daaroverheen een laag beton, maar die constructie was hier niet toegestaan. Toorman trok de koepel op uit prefab betonelementen. ‘Daar kun je door de koperen laag niets van zien. De binnenkant werd glad gestukt en van kalligrafeerwerk voorzien.’
Daarnaast veroorloofde Toorman zich enige artistieke vrijheid. De driehoekige voet van de minaretten geeft de entree ‘wat meer cachet’. Daarnaast varieerde de architect met het kleurgebruik. Zo koos hij bij de entree voor paarse kleurvlakken en roze deuren. ‘De koepel en minaretten zijn volledig traditioneel, maar voor de onderbouw heb ik voor helderder kleuren gekozen. Ik wilde de moskee wat vrolijker maken, wat minder ingetogen dan de traditionele opzet.’ De gemeente was er blij mee, herinnert de architect zich.
Mooiste gebouw van Rotterdam
En de Turkse gemeenschap? Die ook, zegt penningmeester Yigit Islak van het moskeebestuur. Hij werd in het najaar van 2001 geboren, een maand na de opening van de nieuwe moskee. ‘Vooral de minaretten zijn indrukwekkend. Het is een geliefd gebouw, bij de Turkse gemeenschap en bij de omwonenden.’ De uitverkiezing vijf jaar later van de moskee tot ‘het mooiste gebouw van Rotterdam’ lijkt dat te bevestigen. In de door het City Informatiecentrum georganiseerde publieksverkiezing werd de moskee door de Rotterdammers destijds verkozen boven de Erasmusbrug, het Witte Huis en het Stadhuis op de Coolsingel.
Islak, in zijn werkende bestaan actuaris bij pensioenuitvoerder PGGM, werd op zijn achttiende voorzitter van de jongerenvereniging van de moskee, op zijn twintigste trad hij toe tot de raad van toezicht en twee jaar geleden tot het bestuur.
Veelzijdig gebouw
Afgezien van de afwijkende kleuren, is ook de veelzijdigheid van het gebouw volgens Islak bijzonder. Naast de gebedsruimten voor mannen en voor vrouwen, bevinden zich op de begane grond onder meer een jongerenruimte, een conferentiezaal, een biljartzaal, een theehuis en zelfs een kleine kapperszaak. ‘Dat is wel een verschil met een moskee in een islamitisch land; daar kom je alleen voor het gebed. Hier komen mensen ook op andere momenten bij elkaar; de moskee heeft meer een buurthuisfunctie.’ Ook niet-moslims zijn welkom om te komen kijken, benadrukt Islak. ‘De drempel lijkt misschien hoog, maar is heel laag. We geven hier veel rondleidingen, soms komen schoolklassen of de City Safari langs en we organiseren events, zoals braderieën en buurt-iftars.’ De moskee is vernoemd naar de islamitische, dertiende-eeuwse dichter en geleerde Rumi, die in religieuze kringen ook bekendstaat als Mevlana. ‘Hij zei: het maakt niet uit wie je bent, je bent welkom. Dat is ook het motto van onze imams’, aldus Islak.
Aanpassingen
Sinds de opening een kwart eeuw geleden zijn aan de moskee enkele aanpassingen gedaan. Zo werd aan de zijkant van het gebouw een lift toegevoegd. Aan de binnenkant ontstaan hier en daar scheurtjes, constateert bestuurslid Islak. ‘Dat laten we voorlopig zo. Op de muren zijn met kalligrafeerwerk verzen en overleveringen aangebracht, dat zal dan opnieuw moeten.’ Verder is het moskeebestuur met de gemeente Rotterdam in gesprek over een mogelijk bijgebouw op een locatie in de buurt. Islak: ‘De moskee is groot genoeg als gebedsruimte, er is plaats voor ongeveer 1400 mensen. Maar voor de sociaal-culturele functies komen we ruimte tekort.’
Minder ruimte voor moskeeën
Architect Toorman werd betrokken bij de verbouwingen aan de Mevlana Moskee, maar ontwierp na de gebedshuizen in Rotterdam en Tilburg geen andere moskeeën meer. Hilmi Sahin was inmiddels vertrokken naar Turkije en juist hun samenwerking had voor opdrachtgever ISN (Islamitische Stichting Nederland) uit Den Haag de doorslag gegeven. Bovendien was het klimaat veranderd. Minder dan een maand voor de oplevering van de Mevlana Moskee vonden de aanslagen op het WTC in New York plaats. Toorman: ‘Voordien was er de politieke wil om traditionele moskeeën neer te zetten, erna was daar veel minder ruimte voor. Ontwerpen werden rustiger, minder traditioneel.’ In plaats van vier nieuwe moskeeën aan de Maas kwamen er twee, een Turkse en een Marokkaanse.
Altijd wanneer hij van zijn woonplaats Schiedam naar het centrum van Rotterdam rijdt, passeert de architect zijn creatie. ‘Ik ben er nog steeds trots op. Ik ben ook meerdere keren binnen geweest. Als je daar onder het balkon van de vrouwen doorloopt en in de gebedsruimte staat, met die hoge beschilderde koepel, dan is dat wel een indrukwekkend moment, hoor.’
Zilveren jubileum
In het jaar dat PropertyNL zijn 25-jarig jubileum viert, zetten we beeldbepalende gebouwen in het zonnetje die eveneens 25 jaar oud zijn. ‘Gebouwenfan’ Martjan Kuit leverde kandidaten voor deze serie. In januari trapten we af met het Nieuwe Luxor Theater in Rotterdam, gevolgd door de Mondriaantoren in Amsterdam.
Gepubliceerd in PropertyNL Magazine nr. 3, 27 maart 2026
