Voordat de inkt onder de wet goed en wel droog is, begint het kabinet alweer te sleutelen aan het stelsel.
Vol weerzin zet ik de computer aan om het volgende hoofdstuk in de saga van box 3 te bespreken. Heeft de wal het schip gekeerd? Of heeft het schip inmiddels de wal geramd? De nooit eindigende geschiedenis van box 3 laat zich zowel als drama als tragedie lezen.
Als drama in de klassieke zin: een verhaal waarin verschillende belangen frontaal botsen. Belastingplichtigen tegenover de wetgever (rendement dat nooit is behaald maar wel wordt belast). De wetgever tegenover de rechter (rechtsbescherming en eigendomsrecht). En bij de Belastingdienst het voortdurende spanningsveld tussen uitvoerbaarheid en rechtvaardigheid. Maar er zitten ook trekken in van een tragedie. In een tragedie zien we vaak hetzelfde patroon: een fundamentele ontwerpfout die lange tijd wordt genegeerd, totdat een onvermijdelijke crisis uitbreekt.
In de pers typeerde een hoogleraar belastingrecht box 3 onlangs als ‘een puinbak’. Over de route naar die puinbak hoef ik in vastgoedkringen weinig uit te leggen. Het begon met het forfaitaire rendement – zonder tegenbewijsmogelijkheid – tot en met 2016. Daarna volgden het Kerstarrest, de zogeheten D-Day-arresten, de Wet rechtsherstel box 3, de Overbruggingswet box 3, de Wet tegenbewijsregeling en uiteindelijk de Wet werkelijk rendement box 3.
Al dat gesleutel aan wettelijke regelingen – in combinatie met maatregelen zoals middenhuurregulering en renteaftrekbeperkingen – heeft ertoe geleid dat veel beleggers hun vastgoed van de hand doen. Tal van deskundigen hadden al jarenlang voor de gevolgen gewaarschuwd, maar het moest en zou gebeuren. De gedachte dat fiscale prikkels gedrag sturen is in Den Haag zelden een verrassing – behalve wanneer het daadwerkelijk gebeurt.
Zo ook met het nieuwe box-3-stelsel, dat per 2028 moest ingaan. Door roeien en ruiten. Die vermogensaanwasbelasting was immers zó modern, zó rechtvaardig. De politiek wilde het gewoon. En een aantal economen hielp daarbij een handje door te benadrukken hoe elegant het systeem economisch gezien wel niet zou zijn.
Zelfs buiten Nederland wordt het inmiddels met gefronste wenkbrauwen bekeken. In een commentaar merkte The New York Times onlangs op dat juist Nederland – historisch het land van handelaren, vrijmarkten en ondernemerschap – opmerkelijk ver gaat in het belasten van vermogen dat alleen nog op papier bestaat.
Maar nog voordat de inkt onder de wet goed en wel droog is, begint het kabinet alweer te sleutelen aan het stelsel. De aanleiding wordt in Den Haag inmiddels voorzichtig omschreven als ‘onrust’. Na het aannemen van het wetsvoorstel kwamen er volgens de staatssecretaris tal van signalen binnen over de gevolgen van de vermogensaanwasbelasting voor het investeringsklimaat. Volgens mij waren die er al eerder.
Daarom wordt nu onderzocht of het systeem kan worden aangepast. Gedacht wordt onder meer aan achterwaartse verliesverrekening en zelfs aan ‘een verdere beweging’ richting een vermogenswinstbelasting – afrekenen bij verkoop in plaats van jaarlijks belasting heffen over papieren rendementen.
Het is een opmerkelijke volgorde: eerst de wet tegen heug en meug aannemen, daarna ‘ontstaat’ onrust, en vervolgens wordt bekeken hoe het systeem misschien toch anders moet. Ook nu publiceert de Nederlandse Orde van Belastingadviseurs weer commentaar op de nieuwe ontwikkelingen. Of het aankomt? De tijd zal het leren.
Je vraagt je ondertussen wel af wat de betekenis is van al die goedbedoelde adviezen en waarschuwingen van deskundigen. Wat is eigenlijk de effectiviteit van rapporten, onderzoeken, artikelen, columns en internetconsultaties? Van het gelobby bij politieke partijen? Misschien is dat wel de echte les van box 3. Het komt aan op de juiste timing, politieke symboliek en economische elegantie op papier.
Of, om het in klassieke termen te zeggen: de tragedie van box 3 zit niet alleen in het systeem zelf, maar ook in de hardnekkige overtuiging dat het deze keer wél goed zal gaan.
Tsjongejongejonge. Tsjóngejóngejónge.
Prof. dr. T.M. Berkhout MRE MRICS is verbonden aan de Nyenrode Business Universiteit
Gepubliceerd in PropertyNL Magazine nr. 3, 27 maart 2026
