Wall House #2 was bedoeld voor de heuvels in Connecticut, maar landde in de Groningse buitenwijk Hoornse Meer. De stad kreeg als een van de weinige in 2001 een werk van ‘papieren architect’ John Hejduk gerealiseerd.
Drie Wall Houses ontwierp de Amerikaanse architect John Hejduk tussen 1968 en 1974, en geen van alle bereikte ooit de status van echt woonhuis, zoals ze bedoeld zijn. Nummers #1 en #3 belandden in architectuurboeken en als lesstof in collegezalen. Nummer #2 kreeg weliswaar gestalte aan het Hoornsemeer, in de gelijknamige wijk in de stad Groningen, maar mocht zich nooit een echt thuis van een vaste bewoner noemen.
Ook nu gaat dat niet gebeuren. Het Groninger Museum, sinds 2016 beheerder van Wall House #2, wil er weer een plek voor artists-in-residence van maken. ‘Residence’ moet dan losjes worden geïnterpreteerd, want het gaat vooral om een atelier en expositieruimte van kunstenaars die aan het museum gelieerd zijn. Die functie had Hejduks postmoderne creatie na de oplevering in 2001 en een korte periode met een anti-kraakwacht, zo’n tien jaar lang. Daarna was Wall House vooral museumwoning, in het weekend toegankelijk voor publiek, en een podium voor kunst en cultuur.
Keukenkwestie
Maar er moet leven in de brouwerij komen. Het Groninger Museum wil dat Wall House niet langer uitsluitend een soort dependance van het eigen postmoderne museum blijft. De buurt moet vanaf dit voorjaar méér bij het huis worden betrokken met activiteiten, meldt een medewerker van het museum, zonder heel concreet te worden over een programma.
Dan is er nog een andere kwestie. Na het vertrek van de artists-in-residence in 2016, verdween de keuken uit Wall House #2. De keuken was op zichzelf niet heel bijzonder, aldus de medewerker van het Groninger Museum, maar het zou wel leuk zijn om de blokken terug te halen. De keukeninrichting schijnt zich nu ‘ergens in een woning in de provincie’ te bevinden.
De verloren keuken past wel bij de strijd om Wall House van het papier op de Groningse bodem te krijgen. ‘Er rust geen zegen op dit huis’, stelt Peter Michiel Schaap, directeur van het Groningse architectuurcentrum Gras, auteur en architectuurhistoricus. ‘Hejduk heeft Wall House #2 ontworpen voor de bevriende landschapsarchitect Ed Bye, maar het kwam dus nooit te staan op de beoogde plek, in het heuvelachtige landschap van Ridgefield Connecticut. En het werd nooit een particulier huis. Met het weghalen van de keuken is het idee van een woning verder verloren gegaan.’
Klein wonder
Het is al een klein wonder dat de woning überhaupt aan het Hoornsemeer staat. Om te beginnen ligt de keuze voor John Hejduk in praktische zin niet voor de hand. Hejduk heeft niet veel voltooide gebouwen op zijn naam staan, is eerder conceptueel denker, zeer belangrijk voor vakbroeders en de ontwikkeling van ideeën in de architectuurwereld. De theoretisch architect is van 1964 tot aan zijn dood in 2000 hoogleraar Architectuur aan de Cooper Union for the Advancement of Science and Art in New York, maar ook onderzoeker, kunstenaar, dichter en tekenaar.
De gemeente Groningen kent Hejduk echter van het stadsmarkeringsproject van Daniel Libeskind, die in 1990 in het kader van het 950-jarig bestaan van de stad een masterplan voor negen stadspoorten bij de belangrijkste toegangswegen van Groningen maakt. Hejduk creëert markering S08: een Speelkaartentoren, een Naamtoren en de Pilaar van de Joker. Ze representeren de tijd, de stad en het toeval.
Vang de geest
Hejduk wordt in eerste instantie gevraagd voor een wooncomplex aan de Reitemakersrijge in de Groningse binnenstad. Daarvoor tekent hij een sierlijk gebouw naar model van zijn woontoren in het Berlijnse stadsdeel Kreuzberg. Er zijn tevens een mobiele houten klokkentoren en een wachthuisje voorzien, maar de gemeente blaast het gehele project af vanwege de hoge kosten.
Maar Hejduk moet en zal naar Groningen komen. Conceptwoning Wall House #2 komt in beeld, enigszins tot verbazing van de architect zelf. ‘So all of a sudden things began, people said: we want to build this. And all I said was: you build it, go ahead and build it.’ Hij heeft maar één criterium: vang de geest van het woonhuis. Voor John Hejduk is dat essentieel: ‘If it affects the spirit, it’s architecture.’ En als het niet begeestert, is het volgens hem slechts bouwen.
Bloemkoolwijken
Groningen heeft een eigenzinnige stadsontwikkelingstraditie, zo verklaart Schaap de volharding om Hejduk naar de stad te halen. ‘Groningen duwde bijvoorbeeld al in 1977 als eerste grote stad in Nederland de auto het centrum uit en liep daarmee ver voorop. Met de ontwikkeling van Hoornse Meer vanaf eind jaren ’80, keerde Groningen terug naar de ideeën van vooroorlogse stedenbouw. De wijk markeert het afscheid van de bloemkoolwijken en Wall House maakt onlosmakelijk deel van uit van dat proces.’
De bouw van Wall House, begeleid door projectarchitect Thomas Müller, die later onder meer woongebouw De Frontier in de nieuwe Groningse buurt De Linie ontwierp, neemt maar liefst tien jaar in beslag. De afwijkende constructie van een 14 meter hoge en 18,5 meter lange betonnen muur, meer dan 20 meter lange stalen loopbrug en golvende ruimtes van staal, hout, stucwerk en glas op pilaren, vergt het uiterste van gespecialiseerde vaklieden. Schaap: ‘Het kostte veel tijd om het gebouw aan de bouwtechnische eisen te laten voldoen. Wall House was natuurlijk geen gebouw dat binnen het Nederlands Bouwbesluit paste.’
Teleurstellen
De verkoop verloopt eveneens stroef. Een kunstzinnige woning als Wall House vraagt om een uitgelezen smaak, maar de gecultiveerde koper moet ook een zak geld meebrengen. De bouw heeft immers bijna twee miljoen gulden gekost. Hejduk volgt het proces op de voet. ‘En vaak moesten we hem weer teleurstellen dat de koop op het laatste moment toch niet was doorgegaan. We spraken af dat wij hém de volgende keer zouden bellen als het Wall House gebouwd zou worden’, schrijft oud-stadsbouwmeester Niek Verdonk in het voorwoord van het boekje Wall House #2, uitgegeven ter ere van de voltooiing in 2001.
Hoofdaannemer Wilma Bouw, later opgegaan in de koninklijke BAM, heeft de tanden echter in het project gezet en laat niet meer los. Uiteindelijk ziet Wall House het levenslicht, maar een koper wordt nooit gevonden. John Hejduk maakt de afronding van zijn bekendste gerealiseerde werk niet meer mee; de architect overlijdt op 8 juli 2000 op 70-jarige leeftijd. De gemeente Groningen koopt het pand in 2010 zelf voor een bedrag van € 150.001, omdat de betrokken beheerstichting de onderhoudskosten niet meer kan dragen.
Kubistisch
Wall House biedt vanaf het Hoornsemeer de mooiste aanblik. De betonnen muur fungeert als een doek waarop kleurrijke vlakken zijn geschilderd en in dit kubistische schilderij verbeeldt elke kleur een functie. Okergeel voor wonen, oudroze en paarsblauw voor koken en eten, grijsgroen voor slapen. John Hejduk deed de inspiratie voor het kleurgebruik op in Villa La Roche van Le Corbusier, die naar zijn inzicht vervaagde primaire kleuren toepaste.
De verschillende vertrekken zijn strikt van elkaar gescheiden in Wall House en lijken aan de muur te hangen. Bewoners moeten de wand continu passeren om de verschillende ruimtes te bereiken. Hejduk omschreef de muur als het heden, waarbij de loopbrug aan de achterzijde als het verleden geldt en het zicht vanuit de vertrekken aan voorkant van de muur als de toekomst. Bewegen door Wall House betekent tijdreizen. Wie via de eetkamer naar de woonkamer wil, gaat door het heden naar het verleden en via een wenteltrap weer door het heden naar de toekomst.
Achter de muur, aan de zijde van de A.J. Lutulistraat 17, bevinden zich naast de enige entree, de loopbrug en de wenteltrap, ook de berging en badkamer, alsmede een steenrood geschilderd atelier. Het zijn de gebruiksruimtes van het 265 m² grote huis. De intentie is duidelijk: een tocht via de smalle gang, door de muur, leidt tot een overrompelend zicht op de buitenwereld.
Kwartet
Wall House #2 verdient het om door een groot publiek te worden bewonderd, oordeelt Schaap. De woning past volgens hem moeiteloos bij drie andere woningen die tot het cultureel erfgoed behoren: Huis Sonneveld in Rotterdam, het Rietveld Schröderhuis in Utrecht en het eveneens in de Domstad gebouwde Van Schijndelhuis. ‘Wall House is een bijzonder huis met een bijzondere betekenis voor Groningen en het hoort thuis in het kwartet met markante woningen. Internationaal is er veel aandacht voor, maar voor het publiek is de locatie, zo buiten de stad, wat lastiger.’
Jaren geleden hing de sleutel van Wall House #2 op het kantoor van Gras, omdat de voormalige beheerstichting een link had met het architectuurcentrum. Het was volgens Schaap verleidelijk om er zelf te gaan zitten. ‘We hebben er over nagedacht, maar uiteindelijk vonden we de plek te ver van het centrum liggen. Toch zou het prachtig zijn, zo met dat uitzicht door die panoramavensters op het Hoornsemeer.’
Zilveren jubileum
In het jaar dat PropertyNL zijn 25-jarig jubileum viert, zetten we beeldbepalende gebouwen in het zonnetje die eveneens 25 jaar oud zijn. ‘Gebouwenfan’ Martjan Kuit leverde kandidaten voor deze serie. In januari trapten we af met het Nieuwe Luxor Theater in Rotterdam, gevolgd door de Mondriaantoren in Amsterdam en de Mevlana Moskee in Rotterdam.
