Het Nederlandse paviljoen van MVRDV stal op de Expo 2000 in Hannover de show met zijn gestapelde landschappen. Na decennialang verval is de omringende tuin inmiddels omgeturnd tot studentencomplex en parkeergarage. Nu het paviljoen zelf nog.
Graffiti, afbrokkelend beton, uitgebrande delen, gescheurde zeilen, flapperend in de wind. Het 40 meter hoge Holländische Pavillon, de trots van de Expo 2000 in het Duitse Hannover, staat er in 2016 nog troosteloos bij. Opgeschoten jongeren, vaak met wat bier achter de kiezen, zijn door een van de vele gaten in het hek geglipt en hebben de toren beklommen. De klimpartij heeft een aantal avonturiers gebroken ledematen opgeleverd, meldt de Hannoversche Allgemeine Zeitung.
‘Het gebouw is geleidelijk tot een ruïne vervallen’, zegt Sven Thorissen, architect en directeur van architectenbureau MVRDV in Duitsland, Oostenrijk en Zwitserland. ‘Er is twintig jaar lang geen onderhoud gepleegd. Alles wat er aan koper in het pand zat, is eruit gesloopt. Op een gegeven moment hebben krakers hun intrek in het paviljoen genomen. Het deed me wel pijn, want ik beschouw het Expo 2000-gebouw toch een beetje als een kindje.’
Oud-knoedelfabrikant
Thorissen is net een maand in dienst bij MVRDV als hij met oprichters en naamgevers Winy Maas, Jacob van Rijs en Nathalie de Vries de pre-opening van de Nederlandse inzending voor de Expo 2000 in Hannover beleeft. Het maakt een onvergetelijke indruk. ‘Het paviljoen was al meteen spraakmakend, dus alles en iedereen wilde erbij zijn. De tuin van het pand, die was ingericht met het oog op verdichting – wat overigens heel Nederlands is – stond vol met mensen. Jaren na de wereldtentoonstelling ontstond er een discussie. Wat gaan we doen met het paviljoen? Winy vond dat het gesloopt of weer hersteld moest worden als Expo-gebouw.’
Een wild idee passeert de revue. Een Duitse oud-producent van knoedels is zo gecharmeerd van de Nederlandse bijdrage, dat hij het pand wil oppakken en in München op het oude terrein van de knoedelfabriek wil neerzetten. Die operatie blijkt technisch en financieel onhaalbaar, waarna de opdrachtgever kiest voor een ontwerp van MVRDV dat is geïnspireerd op het Nederlandse paviljoen. Zo verwijzen de buitentrappen en gestapelde platformen van het kantoor- en bedrijfspand, genaamd Werk12, naar het Expo-bouwwerk.
Een bedrijf in hulpmiddelen en protheses voor mensen met een handicap ziet een intrek in het gelaagde gebouw wel zitten. Thorissen, als directeur betrokken bij de herontwikkeling, is enthousiast. ‘Stel je eens voor: het bos op de derde verdieping als testruimte om met rolstoelen en loopmiddelen te manoeuvreren. Het bedrijf trok zich helaas terug. Basic-Fit meldde zich daarna voor de ontwikkeling van een sportcentrum, maar toen gooide corona roet in het eten. De fitnessketen wilde in zo’n onzekere tijd geen nieuwe verplichtingen aangaan. Het paviljoen is momenteel zo goed als afgebouwd, we zoeken alleen nog een partij die zich in een icoon wil vestigen.’
Super Dutch
Juni 2000. Nederland schokt na van de vuurwerkramp in Enschede, maar heeft met het EK 2000 in eigen land een topevenement in het vooruitzicht. Dutch Design staat in hoog aanzien en op architectuurgebied leidt Nederland de dans met grote namen als Rem Koolhaas en Ben van Berkel. De architectuurwereld spreekt in die tijd zonder ironie van ‘Super Dutch’.
Ook MVRDV, opgericht in 1993, maakt deel uit van de wondergeneratie Nederlandse architecten. Het Rotterdamse bureau krijgt de opdracht iets bijzonders voor de wereldtentoonstelling in Hannover te creëren. De titel die de overheid meegeeft: Holland creëert ruimte. Op 1 juni, als de Expo 2000 de deuren opent, ziet het grote publiek dat MVRDV het experiment niet heeft geschuwd. De architecten hebben de essentie van Nederland gevangen op 9000 m², verspreid over zes lagen.
Er zijn duinen, kassen, bossen, polders. Bovenop staan windmolens en rondom het gestapelde paviljoen zijn bloemen en struiken geplant. Bezoekers nemen de lift aan de buitenzijde naar boven en dalen vervolgens via de buitentrappen af. Elke verdieping brengt een nieuwe belevenis, een nieuw landschap, en tevens de technologie die wordt ingezet om de beperkte ruimte in Nederland optimaal te kunnen benutten. ‘We wilden een wereld vol wonderen creëren, een wereld waarin je van de ene verrassing in de andere belandt, een wereld met expressiviteit, die verder ging dan een nostalgisch beeld’, schrijft MVRDV-oprichter Jacob van Rijs in een essay ter ere van jubileumboek ‘Expo 2000 – 20 Years Later’ van fotograaf Piet Niemann. ‘Ons paviljoen, of park, van gestapelde natuur was een manier om te laten zien dat technologie en natuur elkaar niet hoeven uit te sluiten, maar dat we technologie kunnen gebruiken om natuur te creëren.’
Veertien stevige eiken
De expositie is op en top Nederlands, een poldermodel dat toont hoe een klein land met een uitdijende bevolking zijn tradities en kwaliteit van leven kan handhaven. Het pand laat tevens een waaier aan bouwmethoden zien. Van Rijs wijst in zijn essay op de bijzondere draagconstructie. ‘De bovenste verdiepingen werden ondersteund door 15 robuuste boomstammen: 14 stevige eiken en een beuk, die de bovenste verdiepingen droeg. Het was een experimenteel gebouw. Het was de eerste keer dat deze combinatie van constructiesystemen werd gebruikt. Uiteindelijk werd het paviljoen niet alleen een samenraapsel van werelden, maar ook van verschillende bouwmethoden.’
De Nederlandse inzending sleept de Belmont Prize in de wacht van de Duitse Forberg-Schneider-Stiftung, die zich destijds ook op landschapsarchitectuur en stedenbouw richtte, en wordt genomineerd voor de prestigieuze Mies van der Rohe Award en de World Architecture Awards. Het paviljoen trekt gemiddeld 28.000 bezoekers per dag, 2,8 mln in totaal, en behoort tot de populairste attracties van de Expo. Na 100 dagen eindigt de tentoonstelling en komt het leven in de gestapelde natuur tot stilstand.
Reddingsboei
Wat te doen met het paviljoen? Het terrein van de Expo 2000 ligt in Mittelfeld, vooral bekend van industriebeurs Hannover Messe, op flink wat kilometers van het stadscentrum. Het is daardoor niet bepaald een magneet voor ontwikkelaars. Stadsplanners dromen van een techpark, dat heeft immers de toekomst, maar IT-bedrijven vestigen zich er in de jaren na de Expo slechts mondjesmaat. Een kantoorbestemming lijkt voor de futuristische MVRDV-creatie in eerste instantie niet weggelegd. De renovatiekosten zijn hoog en gaandeweg worden kantoren op afgelegen locaties minder aantrekkelijk.
Projectontwikkelaar Wohnkompanie Nord en specialist in studentenwoningen I Live Group werpen het paviljoen in 2019 echter ‘een reddingsboei’ toe, zoals Thorissen het omschrijft. ‘Het Expo-pand zelf is niet zo interessant voor Wohnkompanie Nord en I Live Group, die beide gericht zijn op wonen. De vierkante meterprijs die ze voor de ruimte kunnen rekenen, weegt niet op tegen de kosten van renovatie. Maar met de revenuen uit de omringende complexen kan het gebouw toch worden gered. Het tuin-idee, ooit open gelaten met het oog op verdichting, betaalt zich uit.’
Aflopende daken
MVRDV borduurt verder op het idee van gestapelde landschappen en ontwerpt twee gebouwen met trapsgewijs aflopende daken naast het paviljoen. Elk dakterras heeft een eigen kleur en functie, variërend van tuin en studieruimte tot sportfaciliteit en openluchtbioscoop. Studentencomplex I Live Expo Campus Hannover telt 368 gemeubileerde miniappartementen van 21 m² tot 30 m², met eigen kitchenette en badkamer. De totale investering in de campus, sinds april 2025 geopend, bedraagt naar verluid € 90 mln.
Het tweede trap-achtige complex is als kantoor bedacht, maar eindigt uiteindelijk als parkeergarage. ‘Er is blijkbaar meer behoefte aan parkeren dan aan kantoorruimte’, merkt Thorissen op. ‘In combinatie met Goldbeck is een modulaire garage ontwikkeld. Ook studenten parkeren daar hun auto.’
Gevecht om de duinen
Het veelgeprezen hoogstandje zelf nadert intussen zijn voltooiing. Het paviljoen heeft zijn contouren en kleuren behouden. De eerste verdieping is geschikt gemaakt als kantoorruimte en de tweede verdieping bestaat uit vergader- en werkruimtes, voorzien van glas. Het is de bedoeling dat het bos op de derde verdieping zijn rentree maakt als parkje. De oorspronkelijke boomstammen gaan inmiddels door het leven als tafelbladen. De trappen zijn in iets slankere vorm teruggekeerd aan de buitenzijde van het gebouw en de staalconstructie boven het bosniveau en de liftschacht zijn vervangen.
De windmolens op het dak en de duinen op de begane grond hebben de renovatie niet overleefd, tot spijt van Thorissen. ‘De windmolens sneuvelden omdat de opdrachtgever bang was voor ijsvorming. De duinen wilden we absoluut behouden, dat werd een gevecht. De elementen bestonden uit kippengaas waarover beton was gestort en ze waren kenmerkend voor het paviljoen. De hele herontwikkeling hing op een gegeven moment op de duinen. Ze zijn dus weggehaald.’
Spraakmakend
De renovatie is volgens Thorissen niet vanzelfsprekend. Het gebouw is met zijn 40 meter eigenlijk te hoog voor de omgeving. ‘We hebben opnieuw een bouwvergunning moeten aanvragen. Gelukkig heeft Stadtplanung in Hannover ons altijd gesteund. De gemeente is zich ervan bewust dat ze een stukje architectuurgeschiedenis op eigen grondgebied bezit.’
Het Expo-gebouw heeft generaties van architecten geïnspireerd en is ook nu nog spraakmakend, stelt Thorissen. ‘Bij de opening van de tentoonstelling van Piet Niemann over Expo 2000, mocht ik een introductielezing houden over de transformatie. Onder de toehoorders waren zowel gearriveerde architecten als zeer geïnteresseerde jonge architectuurstudenten. Op zo’n moment realiseer je je weer hoe bijzonder het gebouw is. We hopen nu nog op een partij die deze passie en waardering deelt en van het Expo Paviljoen 2.0 haar onderkomen wil maken.’
Zilveren jubileum
In het jaar dat PropertyNL zijn 25-jarig jubileum viert, zetten we beeldbepalende gebouwen in de schijnwerpers die eveneens 25 jaar oud zijn. In januari trapten we af met het Nieuwe Luxor Theater in Rotterdam, gevolgd door de Mondriaantoren in Amsterdam, Mevlana Moskee in Rotterdam, Wall House 2 in Groningen, de Haagse Muzentoren, de brandweerkazerne in Houten en The Whale in Amsterdam.
Gepubliceerd in PropertyNL Magazine nr. 9, 25 september 2026
