Welke grote gebeurtenissen vonden plaats in de 25 jaar dat PropertyNL bestaat, en wat was hun invloed op het vastgoed? In de derde aflevering blikken we terug op de Klimop-zaak, de grootschalige vastgoedfraude rond het Philips Pensioenfonds.
Eind 2007 doet het ministerie van justitie invallen bij tientallen bedrijven uit het vastgoed. Klimop is geboren, de grootste zaak met witteboordencriminaliteit ooit in Nederland, gemeten naar aantallen betrokkenen bij opsporingsdiensten. Met als spin-off de ongekend uitvoerige verslaggeving in de boeken ‘De Vastgoedfraude’ en ‘De ontknoping’ van FD-journalisten Gerben van der Marel en Vasco van der Boon, een tv-film en het toneelstuk De Vastgoedfraude.
Geen eenmalige gebeurtenis
Het toneelstuk van De Verleiders maakt veel los bij mensen in het vastgoed, maar ook bij mensen die het FD en PropertyNL niet lezen. Het publiek wordt meegezogen in de affaire met de vraag: ‘Wat zou ik doen in zo’n geval?’ In Klimop wordt gestrooid met geld. Het mag niet, maar het staat toch ver af van echte criminelen?
Veel mensen uit het vastgoed reageerden als het braafste jongetje van de klas: zij kenden de verdachten niet (of van grote afstand) en dit type fraude zou bij hen nooit voorkomen. Dat was naïef, want eerder waren er ook al een grootschalige ABP-affaire en een Bouwfraude geweest. Dus doen alsof het eenmalig was, is niet dé les van Klimop. Het vastgoed met zijn onvergelijkbare gebouwen en locaties, met zijn onduidelijke prijsvorming, de miljoenen aan vreemd vermogen en de weinige beslissers, die voor succes van elkaar afhankelijk zijn, blijkt al eeuwen een gebied te zijn dat uiterst gevoelig is voor malversaties. Het zou gek zijn wanneer het alleen in die tijd en later niet meer gebeurde. Degenen die beweren dat dit type malversaties nooit meer zal voorkomen, kijken en lezen niet.
Van Vlijmen zwaarst gestraft
Sommige veroordeelden berustten in hun straf, maar anderen vroegen zich af waarom juist zij eruit gepikt zijn. Aan de andere kant is – anders dan door het OM is gesuggereerd – niet bewezen dat iedereen in vastgoed eraan mee doet. Wel blijkt uit Klimop dat fiscalisten, juristen, vastgoedadviseurs en notarissen graag hebben meegedaan.
De Hoge Raad wijst na tien jaar procederen Jan van Vlijmen, voormalig directeur commercieel-vastgoedontwikkeling Bouwfonds, aan als de hoofdschuldige. Hij krijgt de langste gevangenisstraf (zeven jaar). De Hoge Raad: ‘Bij grote bouwprojecten, zoals het project Eurocenter (de ontwikkeling en bouw van kantoren en woningen aan de Zuidas), werden hoge bedragen gefactureerd voor werkzaamheden die niet waren uitgevoerd. Daarmee werden bij deze en gene ‘potjes’ gecreëerd, waaruit de verdachten en anderen zich konden verrijken. De strafbare feiten die in dit verband zijn gepleegd, zijn onder andere valsheid in geschrifte, verduistering, witwassen en deelneming aan een criminele organisatie.’
Opvallend
Wat achteraf opvalt, is dat het Zuidas-gebouw Symphony vaak model stond in de media voor de misstanden van de Klimop-zaak, maar de hoogste rechter heeft het alleen over de strafbare feiten rond Eurocenter. Bij Symphony zijn uiteindelijk geen strafbare feiten vastgesteld. Tweede kanttekening: als niet-jurist en buitenstaander zou ik het logischer hebben gevonden dat Will Frencken en niet Van Vlijmen als hoofdschuldige zou zijn aangewezen.
Will Frencken heeft zich verrijkt in zijn functie als directeur van het Philips Pensioenfonds en lid van het bestuur van de branchevereniging IVBN. Daarmee heeft hij de deelnemers van het pensioenfonds benadeeld, de naam van zijn fonds te grabbel gegooid en het blazoen van de branche besmeurd. Het gedrag van deze Frencken, die zich liet fêteren op Formule 1-reisjes en miljoenen parkeerde op geheime bankrekeningen, wijkt (met mijn beperkte en mogelijk naïeve waarneming) af van wat gebruikelijk was en is in de Nederlandse wereld van institutionele beleggers. Iemand die daar toetreedt weet: ‘Ik krijg een redelijk salaris, loop weinig risico, maar kan niet meedoen met de DGA’s van ontwikkelaars, adviseurs en private beleggers.’ Frencken heeft anders dan Van Vlijmen nooit zelf iets tot stand gebracht, maar alleen geld opgestreken. Hij heeft voor zijn malversaties vijf jaar gevangenisstraf gekregen en is daarna in 2018 in gevangenschap overleden.
Van Vlijmen heeft zelf een projectontwikkelaarsorganisatie opgezet. Daarbij horen wél hoge risico’s en dito marges. Dat laat natuurlijk onverlet de eerder genoemde strafbare feiten, met name richting werkgever Bouwfonds, en we kunnen ook bij hem niet volhouden dat zijn gedrag gemeengoed is bij ontwikkelaarsvereniging Neprom.
Geen serieuze schutter
Wel vermeldenswaardig is dat ‘de architect’ van deze grootschalige fraude, Jan van Vlijmen, zich altijd zorgvuldig binnen de grenzen van de witte boorden heeft gehouden. Hem wordt wel verboden wapenbezit ten laste gelegd, maar eigenlijk weten opsporingsdiensten best dat Van Vlijmen geen serieuze schutter is, laat staan te betrappen op crimineel gedrag. Het is één feitje in een trits die in boeken van het FD naar voren komt: bij het OM en de opsporingsdiensten gaat het er lang niet altijd netjes aan toe. Als Van Vlijmen in eenzame opsluiting zit, wordt hem bijvoorbeeld verteld dat zijn vrouw bij hem is weggelopen. Dat is natuurlijk schandalig. Daarom zou het ook goed zijn wanneer niet alleen veroordeelden en collega’s in het vastgoed, maar ook het OM en de opsporingsdiensten lessen zouden trekken uit de Klimop-affaire.
Van Vlijmen bewaakte de grens van de georganiseerde misdaad, maar dat zien we niet terug aan de hoogte van zijn gevangenschap (zeven jaar).
‘Bankier van de onderwereld’
Elders binnen Bouwfonds, namelijk op de afdeling Bouwfonds Property Finance, was die grens veel minder scherp. Helemaal los van Klimop is vast komen te staan dat deze afdeling grote financieringen verstrekte aan ‘de bankier van de onderwereld’, Willem Endstra, maar hier faalde het OM en volgden geen veroordelingen.
In de Holleeder-zaak komt het vastgoed opnieuw in het nieuws, met een nieuwe onderwereld-bankier in de persoon van Jan Dirk Paarlberg. Hij kreeg vijf jaar gevangenisstraf, hetgeen ten opzichte van de strikte witte boord van Van Vlijmen weer wat weinig lijkt.
Taakstraf voor Hakstege
Wie er in Klimop genadig van af lijkt te zijn afgekomen, is Cees Hakstege, voormalig algemeen directeur van Bouwfonds. Onder zijn leiding ontstonden bij Bouwfonds met Property Finance banden met de onderwereld (maar dat maakte geen deel uit van Klimop). Ook liet Hakstege toe dat Van Vlijmen zijn gang kon gaan. En na zijn afscheid van Bouwfonds liet hij zich door Van Vlijmen betalen in de vorm van verschillende boten, waar dan weer diensten tegenover stonden die Bouwfonds benadeelden. Er zijn weinig voorbeelden van bestuursvoorzitters van bedrijven met zo’n maatschappelijk belang, die zo diep zijn gevallen. Cees Hakstege kreeg een taakstraf.
Wereldgeschiedenis in stenen
In de kwart eeuw dat PropertyNL de professionele vastgoedmarkt van relevante informatie voorziet, waren er de nodige gebeurtenissen in binnen- en buitenland die ook hun weerslag hadden op de wereld van kantoren, winkels, woningen en logistiek. In eerdere afleveringen blikten we terug op de aanslag op de Twin Towers en de moord op Pim Fortuyn.
