"A trip down memory lane." Met deze woorden omschrijft Riek Bakker aan het eind van de documentaire Het geheim van Hotel New York haar gevoel bij het iconische gebouw op de Wilhelminapier in Rotterdam. Veel treffender had de voormalige directeur Stadsontwikkeling van de gemeente Rotterdam het niet kunnen verwoorden.
Het pand van Hotel New York bestaat dit jaar op de kop af 125 jaar en dat was reden genoeg voor regisseurs Boudewijn van Eijck en Roy Ferwerda om in de geschiedenis te duiken van het gebouw dat in 1901 werd gerealiseerd als kantoor van de Nederlandsch-Amerikaansche Stoomvaart Maatschappij (NASM), de latere Holland-Amerika Lijn (HAL). Aan de hand van de zogeheten Wentholt-tapes, vernoemd naar een oud-medewerker van de HAL die in 1973 een boek schreef over het bedrijf, en met acteur Jack Wouterse in de rol van 'de architect', wordt het verhaal verteld van een gebouw dat in ruim twaalf decennia vele levens heeft gekend.
In de documentaire noemt cabaretier Jochem Myjer Hotel New York 'de ultieme resetknop'. Voor Myjer is het hotel op de kop van de Wilhelminapier vaste prik wanneer hij de Maasstad wekenlang aandoet met een tournee. Mijmerend met uitzicht op de Maas: 'Het geheim van Hotel New York is dat je altijd opnieuw kunt beginnen in het leven.'
Dat gold in het bijzonder ook voor de NASM, opgericht in 1871 door Antoine Plate en jhr. Otto Reuchlin, aan wie de straatnaambordjes op de Wilhelminapier nog altijd herinneren. In de tijd dat de havenbaronnen het economische leven in de Maasstad bepaalden, begonnen zij, aanvankelijk met een gehuurd stoomschip, een lijndienst tussen Rotterdam en New York. De insteek was eenvoudig: passagiers op de heenreis, goederen op de terugweg. Vanuit Rotterdam vertrokken naar schatting tussen 1880 en 1914 ongeveer een miljoen Europeanen naar de overkant van de Atlantische Oceaan, op zoek naar een nieuw bestaan in Amerika of Canada.
In de eerste decennia bleek het een gouden business, maar wel een die, ontdaan van alle romantiek, niet uitsluitend uit rozengeur en maneschijn bestond. Of zoals achterkleinzoon George Reuchlin, zelf inmiddels op respectabele leeftijd, het kleurrijk verwoordt: 'Groen-wit-groen, hard werken voor weinig poen.'
Het bedrijf floreerde zodanig dat het in 1901 een eigen kantoorgebouw liet bouwen op de Kop van de Wilhelminapier. Ruim tien jaar later zag de wereld er echter heel anders uit. De Eerste Wereldoorlog stond voor de deur en de Verenigde Staten voerden een sterk isolationistische koers, waardoor de migrantenstroom vrijwel opdroogde. Het goederenvervoer bleek de redding. Tien jaar na de Eerste Wereldoorlog lag de HAL door de financiële crisis op sterven na dood en was het onder meer Koninklijke Olie dat met een forse investering het bedrijf overeind hield.
Een aardige voetnoot daarbij: in weerwil van de gecultiveerde rivaliteit tussen Amsterdam en Rotterdam zorgde juist het hoofdstedelijke Heineken, dankzij het einde van de Amerikaanse drooglegging, voor nieuwe lading voor de Rotterdamse rederij en daarmee voor broodnodige inkomsten.
Het dramatische kantelpunt in de documentaire is uiteraard het Duitse bombardement van 14 mei 1940, waarbij vrijwel de gehele Rotterdamse binnenstad werd verwoest en ook veel werknemers van de HAL om het leven kwamen. Het hoofdkantoor aan de Wilhelminapier hield stand en in de jaren daarna herrees de rederij, net als de stad, als een feniks uit haar as.
Met de opkomst van de luchtvaart verdween de rol van de HAL en andere rederijen in de trans-Atlantische passagiersvaart. Daarvoor in de plaats kwam het toerisme; het stoomschip maakte plaats voor het cruiseschip. In 1989 verloor het hoofdkantoor zijn functie toen de HAL onderdeel werd van het Amerikaanse Carnival. Krakers en kunstenaars namen vervolgens bezit van het pand, totdat Daan van der Have, Hans Loos en Dorine de Vos de mogelijkheden van het leegstaande HAL-hoofdkantoor zagen. Hun initiatief mondde uiteindelijk uit in Hotel New York, dat in 1993 de deuren opende.
De kenmerkende directheid en doortastendheid van Riek Bakker maakten zelfs binnen het toen nog dieprode politiek Rotterdam de geesten rijp voor het initiatief dat, samen met de nog te realiseren Erasmusbrug, Rotterdam-Zuid sterker met de rest van de stad moest verbinden.
Het geheim van Hotel New York is niet alleen een leerzame en vermakelijke geschiedenis van een van de kleurrijkste bedrijven uit de Nederlandse geschiedenis. De documentaire weerspiegelt ook treffend de veerkracht en wederopstanding van een van de meest iconische plekken van Rotterdam.
De documentaire Het geheim van Hotel New York is te zien in de Rotterdamse filmhuizen Cinerama (Westblaak) en LantarenVenster (Wilhelminapier).
