Waterland Nederland heeft met zijn vele grachten, kanalen, rivieren en meren een enorm potentieel om woningen te verwarmen en te koelen. Aquathermie kan volgens deskundigen zelfs de helft van alle gebouwen van een aangenaam binnenklimaat voorzien.
In de mix van zon, wind en water, blijft de laatste altijd wat onderbelicht. Toch zijn er volgens de Unie van Waterschappen al zeker 110 projecten met aquathermie, het winnen van warmte en koude uit oppervlakte- en afvalwater, in Nederland gerealiseerd. Nog eens 140 projecten met de watertechniek wachten op ontwikkeling en daar zitten ambitieuze programma’s bij. De wijk Pampus in Almere, waar zo’n 30.000 woningen zijn gepland, moet grotendeels op aquathermie gaan draaien. Pampus komt direct aan het Markermeer en het IJmeer te liggen, dit gigantische wateroppervlak biedt meer dan genoeg thermische energie om de hele wijk te verwarmen en te koelen.
Aquathermisch monument
Niet alleen nieuwbouwwoningen komen naar inzicht van experts voor aquathermie in aanmerking. Bestaande woningen met water in de nabijheid kunnen worden aangesloten op het systeem, mits ze goed zijn geïsoleerd. Na-isoleren, bijvoorbeeld met HR++-glas en dakisolatie, kan voor minder duurzame woningen uitkomst bieden.
Zelfs monumentale panden zijn geschikt voor aquathermie. Zo is de stadsvilla aan de Weteringschans 24 in Amsterdam onlangs uitgerust met aquathermiepanelen die warmte uit het water van de Amsterdamse grachten halen. Het rijksmonument -tussen 1878 en 1880 in opdracht van F.J.W.H. Schmitz, directeur van jenever- en likeurstokerij Wijnand Fockinck, gebouwd- springt met aquathermie en andere verduurzamingsmaatregelen van energielabel G naar A++.
Die duurzame ingreep verandert echter niets aan de charme en het historisch aanzicht van het monument. ‘De warmtewisselaar bevindt zich in de gracht’, zegt Bastiaan van de Kraats van 1m98 Architecten, het architectenbureau dat de renovatie van Weteringschans 24 voor zijn rekening nam. ‘Ontsierende buitenunits zijn dus niet nodig. Het water met antivriescomponent stroomt naar de WKO-installatie van het pand, waar het wordt opgeslagen voor verwarming en koeling. De enige zichtbare elementen zijn de meerpalen in de gracht ter bescherming van de warmtewisselaar.’
Witte ziekte
Van de Kraats en samenwerkingspartner De Groene Grachten, gespecialiseerd in verduurzaming van historische gebouwen, waren al snel overtuigd van aquathermie voor de kantoorvilla, waar jarenlang een belastingadvieskantoor was gevestigd. ‘Het systeem was de beste oplossing voor deze monumentale villa. Een andere energiebron zou de villa meteen een stap terug, naar A+, brengen. De particuliere eigenaar van het pand heeft echter een hoge ambitie wat betreft energie, voor hem was die extra waarde belangrijk met het oog op toekomstig verhuur van het kantoor.’
1m98 Architecten bracht naast een nieuw systeem voor verwarming en koeling, biobased isolatiemateriaal en vacuümglas aan. De villa, die op steenworp afstand van het Rijkmuseum ligt, kreeg tevens zijn originele roodbruine huid terug. Van de Kraats: ‘Het gebouw leed, zoals zoveel monumenten in Nederland, aan de witte ziekte. Decennialang zijn mooie panden wit gesausd. Gelukkig konden we deze stadsvilla uit 1880 weer in de oorspronkelijke staat terugbrengen en tegelijkertijd gereed maken voor de toekomst. Het is een prachtvoorbeeld van hoe we een monument efficiënt kunnen verduurzamen met een nieuwe techniek.’
TEO en TEA
Aquathermie is de verzamelnaam voor technieken waarmee warmte of koude uit water wordt benut. Bij Thermische Energie uit Oppervlaktewater (TEO) gaat het specifiek om grachten, rivieren, meren en kanalen. Thermische Energie uit Afvalwater (TEA) haalt warmte en koelte uit rioolwater. TEO leidt relatief warm oppervlaktewater langs een warmtewisselaar. De warmte wordt weer overgedragen aan een gesloten systeem. Vaak wordt de warmte tijdelijk opgeslagen in de bodem, bijvoorbeeld met warmte-koudeopslag (WKO).
Aquathermie onttrekt warmte en koude niet onbeperkt aan het water. De temperatuur van het oppervlaktewater wordt gereguleerd en installaties moeten aan ecologische voorwaarden voldoen. De warmte wordt vooral in de warme periode uit het water gehaald, wanneer de temperatuur hoog is en de behoefte aan koeling toeneemt. Een bijkomend voordeel is het tegengaan van hittestress, die kan verminderen wanneer het systeem warmte uit de grachten en kanalen haalt.
Volgens studies van onafhankelijk advies- en onderzoeksbureau CE Delft, kennisinstituut Deltares en advies- en ingenieursbureau IF Technology bevatten de technieken een enorm potentieel. Rekening houdend met de afstand tot woonwijken en technische haalbaarheid, kan aquathermie in 40% tot 50% van de totale toekomstige warmtevraag van de gebouwde omgeving voorzien, zo blijkt uit onderzoek. De potentie voor koeling is procentueel gezien nog hoger. Research van IF Technology toont aan dat aquathermie 54% van de totale landelijke vraag naar koelte aan kan.
Amsterdam beschikt alleen al over tientallen kilometers aan grachten en kanalen. De Groene Grachten, initiatiefnemer van het project aan de Weteringschans, stelt dat het grachtenwater voldoende thermische energie bevat om 40.000 huishoudens in de hoofdstad van duurzame warmte te voorzien.
Een uitgebreide versie van dit artikel verschijnt eind oktober in PropertyNL-magazine 10 - 2026.
Artikelen in de omgeving:
