Protest tegen sloop Heerlense mijnbouwerswijken is lesje in communicatie

Corporatie Woonpunt ontmoet weerstand bij de plannen om in een van de voormalige Heerlense mijnwerkersbuurten woningen te slopen. Betere communicatie kan een hoop protest voorkomen, menen experts.

Heerlen-Noord ademt mijnbouwhistorie. Het gebied telt 14 wijken met verschillende voormalige mijnkoloniën. Het stadsdeel telt nu 55.000 inwoners - dat is meer dan de helft van het totaal aantal Heerlenaren - en werd vooral opgebouwd tijdens de hoogtijdagen van de mijnwinning, toen mijnwerkers en hun gezinnen er dichtbij het werk gehuisvest werden.

Nationaal Programma

Na de sluiting van de laatste steenkoolmijn in 1974 sloeg de verpaupering toe en het hoge gehalte sociale huurwoningen maakte dat de armoede als een klamme deken over de wijken bleef liggen. Ron Meyer, lokaal directeur voor het Nationaal Programma Leefbaarheid en Veiligheid (NPLV), gaf eerder aan dat in Heerlen-Noord in tien jaar tijd 77% van de inwoners is vertrokken. En dat de wijken anderzijds een aanzuigende werking hebben: 'Uit heel het land trekken mensen in de bijstand hiernaartoe omdat er huizen leegstaan en omdat die betaalbaar zijn.'

Het in 2022 gestarte Nationaal Programma Heerlen-Noord moet het stadsdeel een nieuwe impuls geven. Als eerste werd Slakhorst aangepakt. Corporatie Woonpunt bouwt daar na sloop 147 duurzame woningen: gezinswoningen en levensloopgeschikte woningen voor senioren. Naar verwachting worden de laatste woningen in het eerste kwartaal van 2027 opgeleverd.

Opstand in Versiliënbosch

Zoiets staat ook op de planning voor (delen van) de Kasteelbuurt en Versiliënbosch. Maar niet overal zijn de mensen enthousiast In Versiliënbosch komen de bewoners in opstand, zo bericht De Limburger: zij zien een gemeenschap verdwijnen die over vele generaties is opgebouwd. Tijdens de raadscommissie Ruimtelijke Ontwikkeling en Leefomgeving mochten zij afgelopen week hun zegje doen. Woonpunt, die de woningen in Versiliënbosch bezit, wil gaan slopen, maar benadrukt ook het belang van het behouden van de gemeenschap. Maar volgens kenners is het vooral een voorbeeld van te weinig en te late inspraak.

Erfgoedvereniging Heemschut heeft zich ook in de discussie gemengd en pleit voor het behoud van in elk geval 73 beeldbepalende woningen. Sloop van 293 woningen 'zou rampzalig zijn'. De vereniging wil ook meer weten over de vermeende vochtproblemen die de sloop noodzakelijk zouden maken en renovatie 'technisch onverantwoord' zouden maken.

Een inspreker op de commissievergadering stelt de hamvraag: 'Volgde de sloopkoers uit de onderzoeken of werden de onderzoeken uitgevoerd binnen een koers die al gekozen was? Alles wijst erop dat de koers eind 2022 al was ingezet: vóór de start van een deugdelijk participatietraject waren het sloopbesluit genomen, de onthuring gestart en de planning voor sloop en nieuwbouw al gereed.'

Emotie begrijpelijk

Inspraak is essentieel, zegt Reinout Kleinhans, hoofddocent Urban Regeneration aan de TU Delft. 'Een buurt is meer dan een stapel stenen. Bewoners hebben een gedeelde beleving van de buurt. Zij hebben gemeenschappen opgebouwd, steunnetwerken gecreëerd voor elkaar. Dus ja, zij voelen zich eigenaar van de wijk, omdat ze eraan gewerkt hebben. De emotie die omhoog komt, is dan ook volstrekt begrijpelijk.'

Open zijn over wat wel en niet kan

Woonpunt heeft een participatietraject opgezet met bewoners en praat al sinds 2021 met huurders over de toekomst van Versiliënbosch. De bewonerscommissie adviseerde in oktober nog om de wijk te renoveren en niet te slopen. Maar Woonpunt heeft dat naast zich neergelegd en wil toch de 293 woningen afbreken en opnieuw bouwen. Volgens Kleinhans gaat het daar vaker mis: 'De klassieke fout is dat woningcorporaties hun communicatie aan de voorkant helemaal dichttimmeren. Ze moeten eigenlijk bewoners van het begin af aan bij een proces betrekken. Open zijn over wat wel en niet kan.' En dus niet al een masterplan voorleggen waar mensen over kunnen meedenken. 'Alleen al die term suggereert dat een plan klaar is. Dat werkt averechts.'

Richard de Brabander, lector aan Hogeschool Inholland en betrokken bij het Stadslab Zeggenschap in Rotterdam, vindt dat participatie niet simpelweg 'tekenen bij het kruisje' betekent voor inwoners. 'Laat ze daarom vanaf het begin de gespreksagenda meebepalen. Bewoners hebben immers moreel en maatschappelijk gezien het recht om écht volwaardig iets te vinden van hun buurt.'

Kennis in de wijken wordt onderschat

Volgens Kleinhans onderschatten corporaties en gemeenten vaak de aanwezige kennis en kunde in een wijk. 'Daar wonen mensen die een goed netwerk hebben of mensen kunnen mobiliseren. En die ook met alternatieve ideeën komen. Mits je daar ruimte voor inbouwt.' En dan is beginnen met de booschap dat er gesloopt gaat worden misschien niet de beste zet. Maar dat deed Woonpunt eind 2023 wél: met een folder die in de brievenbus werd gestopt. Dat was volgens directeur Wim Hazeu 'de uitkomst van een proces' en  volgens bewoner Marion van den Oord 'een horrorscenario'.

Ook sociaal werker zijn

Een pluspunt voor Woonpunt is dat er een team begeleiders in de wijk aanwezig is. Maar dat geldt lang niet voor alle corporaties, weet Kleinhans: 'In veel projecten die ik onderzocht heb, zie ik dat de begeleiding vanuit de woningcorporatie te technocratisch is. Je moet als corporatie consulenten inzetten die goed kunnen communiceren én tegelijkertijd ook een sociaal werker zijn.'

Bronnen: De Limburger, gemeente Heerlen, LPB.nl